11/12/2020

Plankenkoorts

Cornelie Moolhuizen

Applaus overspoelde het podium en sijpelde door tot achter de gordijnen. Marie nam onzichtbaar het eerbetoon in ontvangst dat roffelde als regen op een dak na een lange droogte.

Elise boog terwijl ze haar hand uitstak naar haar medespeler. Ludwig schoof zijn vingers schurend in de hare. Zijn hoofd dook op en neer tussen de bloemen die op het toneel en in de orkestbak vielen. Die Liebe der freien Vögel was een succes zoals Meister Zim nog niet eerder op zijn conto had kunnen schrijven.

Na een laatste glimlach, een reverence en een handkus sloot het gordijn voor Elise. De kroonluchters gingen aan in de zaal, op het toneel doofde de lichtbak. Marie rende het podium op.

Uitstekend gespeeld, lieveling. Ze sloeg haar armen om Elise heen en vond de pin net onder de schouderbladen. Met een geoefende ruk gleed de pin in haar hand. De actrice zakte tegen haar schouder in elkaar. Licht was ze, ze woog niet meer dan een zak meel. Zonder moeite droeg Marie haar naar de coulissen. De andere spelers bleven roerloos staan. Ik kom zo bij jullie.

Meister Zim dook op naast de werktafel. Hij pakte een tang en een prepareernaald uit de gereedschapsgordel aan zijn heup.

De aria is prachtig, maar het vraagt veel van haar stembanden. Daar moeten we voor een volgend seizoen rekening mee houden.

Elises kaak lag open in een hoek van honderdtachtig graden. Marie gaf haar oom de olie aan terwijl hij wroette in de keelholte van de actrice.

Neem me niet kwalijk, ik zou graag

De stem stokte. Meister Zim en Marie draaiden zich om naar de deuropening. Een jongeman in avondkleding was hun ruimte in gelopen. Zijn ogen werden groot toen ze over de ledematen van Elise gleden. In een ogenblik had Zim een laken gegrepen en dit over zijn ster gegooid.

Mijnheer, het is zeer ongebruikelijk dat mensen van buiten dit gezelschap onaangekondigd de onderhoudsruimte binnen komen walsen. Zims snor deinde mee met zijn woorden om zijn verontwaardiging te benadrukken. Marie veegde haar handen schoon aan een doek.

Wat komt u doen, mijnheer?

Nu hij niet langer de actrice in anatomisch onmogelijke houdingen op zijn netvlies had, vond de jongeman zijn woorden.

Mijn excuses! Ik ben een groot bewonderaar van uw werk en ik wilde eindelijk de gelegenheid aangrijpen om u persoonlijk mijn complimenten over te brengen.

Meister Zim trok een wenkbrauw op. Mijn werk wordt alom bewonderd.

En terecht! Uw acteurs zijn een wonder der techniek, nergens in de Elzas zijn ze zo waarheidsgetrouw. Maar u gaat verder waar anderen stoppen. Geen andere regisseur heeft zulke scenarios, of muziek die zo tot het hart spreekt.

Marie zag hoe Zims schouders en snor ontspanden. Onze componist is een parel. Ik laat hem nooit meer voor een ander werken! Hij lachte kort.

De zang is fenomenaal en

Wilt u zitten, mijnheer? vroeg Marie en wees naar een kruk naast de reparatietafel. De jongeman trok zijn rokjas uit, hing zijn witte sjaal aan een gereedschapshaak en nam plaats.

Marie pakte een kistje van de werktafel. Als u me niet kwalijk neemt, ik moet voor de andere spelers gaan zorgen. Ze greep haar gereedschapsriem en liep naar de ruimte ernaast.

Weet u, hoorde ze haar oom zeggen, zonder de medische wetenschap van tegenwoordig zou dit niet lukken. De kennis van anatomie helpt ons enorm in dit werk. Wist u dat slechts een handjevol mensen de stembanden aan kan spannen zodat deze volledig sluiten? De rest zingt vals.

De bezoeker lachte. Schuldig, vrees ik.

Marie legde de pop op zijn zij en oliede zijn kaakgewricht. Met haar vingers inspecteerde ze het oppervlak van Ludwigs wangen en kin, waar met talloze putjes de illusie van stoppels werd opgeroepen. Uit een gleuf in zijn zij verwijderde ze de ponskaart van de tweede akte, die ze in het kistje legde.

Maar voor onze spelers gelden zulke beperkingen natuurlijk niet. Elise zingt zuiverder dan welke geboren zangeres dan ook.

Een Mechanisiertene wint het altijd.

Een kurk ging van een fles, vloeistof klotste in glazen. Met een luide ting werd geproost op de kunsten. Tegen de tijd dat alle acteurs in hun hoes lagen, de kostuums geborsteld en opgehangen waren en het decor afgebroken, hadden Meister Zims neus en wangen de kleur van de toneelgordijnen. De kruk naast hem was leeg. Marie keek naar de muur met gereedschap.

Uw nieuwe vriend is zijn sjaal vergeten, oom.

Verroest! Hij is net weg. Meister Zim keek Marie aan. Kind, ik heb een glaasje op. Ze rolde met haar ogen.


Mijnheer! Uw sjaal. Voor de ingang van Maison Bras draaide de man draaide zich om. Zijn blik gleed naar de stof in haar handen.

Wat vergeetachtig van me, juffrouw

Zim. Marie Zim.

De dochter van Meister Zim?

Nicht.

Hartelijk dank. Hij legde zijn vingertoppen op zijn borst. Erich Archenhart is de naam. Wij hebben elkaar niet meer gesproken, u was zo hard aan het werk. Ik heb de indruk dat zonder u het circus niet draait.

Ze kleurde. We doen het samen.

Archenhart hief een hand op. Nee, we hebben u schaamteloos genegeerd en nu bent u voor mij door de kou komen lopen. Hij gebaarde naar de deur van het restaurant waar ze voor stonden. Ik heb een afspraak met vrienden, maar ik ben veel te vroeg. Sta me toe u een glas wijn aan te bieden.

Sinds het eind van de voorstelling had ze niets genomen en ze voelde haar maag rammelen. Ze kneep haar ogen toe.

Een stuk marsepein erbij en ik overweeg uw aanbod.

Bij een etablissement als Maison Bras was ze nooit eerder binnen geweest, maar Archenhart leek hier thuis te horen. Het messing aan de wanden glom als een vijver zonder rimpels. Van links naar rechts liepen rijen hendels over de muur, meer dan Marie kon tellen. Ze liet hem de wijn kiezen, uit een kraantje onder een hendel uit de derde rij. Lichtrood was hij, met de smaak van bosbessen en hazelnoot. Marsepeinen bollen lagen in de vorm van een druivenrank op een messing schaal.

Doet u dit werk al lang, juffrouw Zim?

Snel slikte ze de bonk marsepein in haar mond door. Mijn hele leven, vrees ik. Ik weet niet beter.

Geboren voor het toneel.

Mijn moeder was zangeres. Die waren er nog in de tijd dat ze mijn vader leerde kennen.

Was ze goed?

Dat kan ik me niet herinneren. Ze keek naar het suikerwerk in haar hand. Mijn vader zei altijd dat haar stem hem inspireerde toen hij Elise bouwde.

Is zij uw vaders creatie? Hij moet een bijzonder vakman zijn geweest.

Ja, haar prototype kwam van zijn handen. Door de jaren heen hebben we natuurlijk allerlei verbeteringen aangebracht. De wijn verwarmde haar maag en versnelde haar woorden.

De techniek heeft niet stilgestaan.

Nee, en de kunst ook niet. Mensen zijn in gaan zien hoeveel beter het mechanisierte Spiel is dan een toneelstuk dat mensen opvoeren. Maar dat is logisch, wanneer je erover nadenkt.

Vertel? vroeg hij. Marie keek op van haar wijn, maar Archenhart leek oprecht geïnteresseerd in haar verhaal.

Nou, het is een verschrikking om als publiek tegen ruggen aan te kijken. Mensen vergeten dat, maar de acteurs van nu hebben een volmaakte mise-en-scène. Ze zijn nooit nerveus, ze maken geen geluid terwijl ze achter het toneel wachten tot ze aan de beurt zijn. Hun tekst kunnen ze niet vergeten, die voeren wij in.

Wat zou ik dat graag eens zien. Het is me een raadsel.

Ze leunde voorover. Oom Zim en ik maken onze ponskaarten zelf. Hij wil niet dat een scenario uitlekt voor de première.

Een tweede glas wijn kwam haar kant op en ze nipte nieuwsgierig. Na het snoepgoed smaakte het wrang.

Noem me een leek, maar ik vind het knap, zei Archenhart. Een ponskaart in hun zij, één zon plat kaartje, en daarmee kunnen de spelers al hun tekst, zang en beweging van de hele voorstelling uitvoeren.

De halve voorstelling. We wisselen de kaarten in de pauze.

Hij sloeg met een hand tegen zijn voorhoofd. Ziet u, daar heeft u het al. Een volstrekt groentje ben ik.

Ze schoot in de lach. Dat geeft niets, zolang u maar van de voorstelling geniet.

Absoluut! Ze zijn me eerder te kort.

Ze knikte. Dat horen we vaker. Het is technisch nog niet mogelijk om de stukken langer te laten zijn. Het past niet op de ponskaart en het vergt te veel van de spelers.

Maar met nieuwe ontwikkelingen, wie weet?

Ze hield haar hoofd schuin. Misschien. Veranderingen zijn duur en tijdrovend.

Het theaterseizoen is bijna afgelopen.

Ze schudde haar hoofd. In de zomer zijn we net zo druk. Een nieuw stuk op poten zetten, repeteren. Ze wierp een blik op het uurwerk achter hem. En nu is het tijd dat ik ga. Een fijne avond met uw vrienden gewenst.

Toen ze binnenkwam, lag Meister Zim met zijn hoofd op de werktafel. Gedempte snurkgeluiden trilden achter zijn armen vandaan. Marie zag dat Elise met gesloten mond in haar hoes lag. Ze kon rustig gaan slapen.


Marie liet zich in de orkestbak zakken en controleerde de kaarten van het orchestrion. De gestanste gaatjes in het karton waren glad, zonder scheuren. Het publiek zou geen valse noot horen. Ze stapelde de composities in de juiste volgorde voor ze de oliespuit oppakte en de raderen in het instrument glad maakte.

Marie? Het gezicht van haar oom verscheen over de rand van de orkestbak. Ludwig heeft een longprobleempje. Help me even.

Ze bogen zich over de speler en keken in zijn open borstkas. In de holte lagen twee luchtzakken, één opgeblazen en één slap. Meister Zim drukte voorzichtig op de volle zak. Een lage noot klonk uit Ludwigs keel, hoewel hij meer leek te gorgelen dan zingen.

Er zit smeerolie in zijn long. Was u Marie aarzelde. Was het donker toen u zijn keelraderen smeerde? Waarschijnlijk was hij zelf in de olie geweest. Zim haalde zijn schouders op.

Het was laat, ja. Die dingen gebeuren soms. Jij laat ook wel eens steken vallen.

Al goed, oom. Verdomme. Wat doen we nu? Krijgen we die olie er nog uit voor de voorstelling van vanavond?

Ik heb nog een luchtzak liggen. Hij draaide zich naar een reiskist en rommelde tot hij overeind kwam met een slap, bleek voorwerp in zijn handen. Het is de laatste. We moeten nieuwe bestellen.

Kunnen we de verstopte long niet oplappen? Marie werd nerveus toen ze de lege kist zag. Volgende week hebben we pas weer genoeg geld om de voorraden aan te vullen.

Ze koppelden de verstopte long af rolden hem strak op tot de olie te zien was in de opening. Met een pipet zoog Marie de vloeistof op.

De long kan terug. Eens zien of het zo werkt.

Ludwig kreeg een ponskaart in zijn zij en beide zakken vulden zich met lucht. De kaak zakte en een reeks noten verliet zijn keel terwijl de longen langzaam weer inzakten. Marie haalde opgelucht adem. Weer een uitgave uitgespaard. Meister Zim wreef met een zakdoek over zijn voorhoofd en nek. Op zijn kalende schedel bleven druppels liggen.

Ik heb een borrel nodig.

Nu? De voorbereidingen waren nog niet klaar.

Kom mee, jij krijgt er ook een.


Marie wikkelde haar sjaal nog een keer om haar hals, maar de regen ging er dwars doorheen. Als het speelseizoen voorbij was, werd het hoog tijd om een nieuwe jas te kopen. De spelers hadden betere kleren dan zij en ze konden niet eens kou voelen. Ze kende de kroeg niet waar haar oom hen heen leidde. Het kon er niet duur zijn, want de straten werden smaller en de keien schaarser. Ze moest over plassen heen springen om haar schoenen droog te houden. Zim nam grote passen om de ergste modder te ontwijken. Ze sloegen een steeg in waar de huizen zo dicht op elkaar stonden, dat direct de schemer in leek te vallen. Hier en daar stonden deuren open en leunden vrouwen met felrode lippen en diepe halslijnen tegen de deurpost. Marie wierp een snelle blik op haar oom, die gelukkig te druk bezig was met het vinden van zijn borrel om er veel aandacht aan te besteden. In de deuropening van een huis waar de pleisterlaag niet veel meer dan een overblijfsel ter grootte van een servet was, stond een meisje met lang, blond haar. Hoewel het langs haar gezicht sliertte, kon Marie het litteken zien dat over haar bovenlip liep. Een moment keken ze elkaar aan. Het meisje kon niet ouder dan vijftien jaar zijn en nu al stonden de blauwe ogen dof. Marie schaamde zich voor haar gedachten over sjaals en jassen. Hier liep ze, het haar keurig opgestoken onder haar hoed, haar jurk tot boven dichtgeknoopt en haar maag bijna vol. Wat zou ze zeuren over een beetje regen en een oom die nu en dan wat uitgaf aan een fles? Ze verdiende haar geld zonder zich uit te laten kleden in stegen. In alle steden van hun tournee zag ze hoeveel meisjes niet hetzelfde konden zeggen. Marie verstevigde haar greep op Zims arm en versnelde haar pas. Alsof hij haar begreep, kneep hij kort in haar arm.

Het is niet fraai, nietwaar Mädel?

Laten we doorlopen, oom.


Zim sloeg de jenever achterover en zette het glas in de koperkleurige nis naast hun tafel.

Zou u dat wel doen?

Een of twee, dat maakt niet uit.

Marie zag hoe het gewicht van het glas de beugel indrukte en een veer activeerde. Met veel geknars zakte een tuit tot vlak boven het glas. Net zo simpel als een muizenval, dacht ze. Zim wachtte tot de laatste druppel erin zat voor hij het glas weer aan zijn lippen zette.

Drink door, Mädel.

We kunnen ook zoiets gebruiken. Ze wees naar het mechanisme van de schenkende nis. Bijvoorbeeld om een decor snel te laten wisselen? Als we een speler die kant op sturen aan het einde van de scène

Zim tikte met zijn glas tegen haar hand. Altijd aan het werk, mijn Mariechen. Hij keek op en draaide de punt van zijn snor om zijn vinger. Kennen we hem niet?

Marie draaide zich om en voelde haar mondhoeken opkrullen alsof iemand ze aandraaide. Dat is mijnheer Archenhart. Uw bewonderaar van laatst.

Ach, natuurlijk. Hij klopte op zijn voorhoofd. Herr Archenhart!

Marie kromp in elkaar. Oom, alstublieft. Die man is hier vast met anderen en

Wat een genoegen u beiden weer te zien. Met twee stappen was Erich bij hun tafel. De grote meester zelf. We hadden het net over uw voorstelling, wilt u dat geloven? Hij wenkte een paar vrienden, allemaal in hetzelfde vlekkeloze zwart als hijzelf.

Zim ging iets rechter zitten toen zijn werk genoemd werd. Hij hief zijn glas Daar drink ik graag op! en leegde het in één teug. De mannen volgden zijn voorbeeld en trokken er stoelen bij. Marie schoof dichter naar het raam om plek te maken. Ze glimlachte toen haar oom alle lof in ontvangst nam. Bij ieder compliment leek zijn snor een stuk omhoog te kruipen over zijn wangen, die steeds roder kleurden.

Uw aandeel was natuurlijk onmisbaar, dat wisten wij allebei al. Erich was naast haar komen zitten. Ik heb Die Liebe der freien Vögel nu drie keer gezien en elke keer ben ik meer onder de indruk. Al dat werk achter de schermen, bijvoorbeeld. De hoofdrolspelers zijn amper uit beeld of ze zijn al omgekleed. En tegelijkertijd verandert de achtergrond. Echt, ik begrijp er niets van.

Marie zette het glas aan haar mond om zijn vragende blik te ontwijken. Kwestie van oefening en hard heen en weer lopen, mijnheer.

Hij kuchte. Mijn excuses. Artiesten hebben recht op hun geheimen.

Ze keek opzij en voelde zich iets milder. Ach, als dat al een geheim moet zijn Als u me probeert te ontfutselen wie onze componist is, dan heeft u pas een probleem. Ze glimlachten allebei.

En de techniek van de spelers? vroeg hij. Want dat intrigeert me pas echt. Ik kom uit een staalfamilie, ziet u, dus metaal is me met de paplepel ingegoten.

Oh. Ze zette haar glas neer toen ze ineens de dure pakken en opgedofte vrienden begreep. Bent u zon Archenhart? Ik bedoel, van de firma?

Nu leek hij zich ongemakkelijk te voelen. Het is niet mijn bedrijf, natuurlijk. Mijn grootvader en oom besturen de boel.

Werkt u er wel?

Natuurlijk. Ik koop dit jaar de machineonderdelen in voor alle fabrieken in deze streek.

Vandaar uw interesse in het mechaniek.

Marie zag hoe hij aan de zoom van zijn mouw plukte en even vond ze hem bijna jongensachtig.

Mijn neef wordt eigenaar en ik vind het eigenlijk wel goed zo. Staal is degelijk, maar je kunt er geen voorstelling mee maken. Hij boog zich iets verder naar haar toe. Theater is een stuk spannender dan een fabriek.

Ze kleurde toen ze zijn adem op haar oor voelde. Het is vooral hard werken, net als iedere baan.

Ah, weer een illusie armer.

Maar ik doe het graag, zei ze snel. Niets liever zelfs. Uw werk is vast mooi, maar staal is geen messing.

Pardon?

Messing is zo bijzonder, mijnheer. Heeft u wel eens een speler van dichtbij gezien?

Hij sloeg zijn blik neer. Een enkele keer.

Ze legde een hand op haar wang. De schijfjes van hun gezicht en handen het is toch ongelooflijk dat ze zulke flinterdunne plaatjes kunnen maken? Hoe die over elkaar bewegen om een uitdrukking na te bootsen?

Is dat wat het is? Hij liet zijn kin op zijn hand steunen.

Ze gebaarde in de lucht en liet haar vingers om elkaar draaien. Of dat we een mechanisme kunnen maken dat zo klein is, dat alle raderen makkelijk in een romp passen? Ze ging steeds sneller praten. Ik maak zelf de ponskaarten, maar elke keer dat ik ze in hun zij steek en zie hoe ze beginnen te spelen Ze brak haar zin af. U lacht me toch niet uit?

Nee, nee. Hij stak zijn handen omhoog. Ik bewonder uw liefde voor het theater.

Ja, ik Het theater. Hoe laat is het?

Erich keek over zijn schouder naar de wand, waar de slanke wijzers van een open uurwerk omlaag wezen. Half zeven.

Verschrikt sprong ze op. Oom Zim! Ze wrong zich langs Erich en pakte haar oom bij de arm. De avondvoorstelling. We moeten gaan.

Mädel, wat een haast. Ik heb mijn glas nog niet eens leeg.

Heel veel haast. Met al haar gewicht sleurde ze hem van de stoel. Over twee uur gaat het doek op en we moeten alle spelers nog opstellen.

Verroest, ik kom al. Met hangende snor begon haar oom zijn mantel om te knopen. Marie draaide zich naar Erich.

Het spijt me dat we zo plotseling vertrekken, maar we moeten nog helemaal terug lopen.

Geen probleem. Willen jullie meerijden? Ik ben hier met mijn buggy.

Oh, we willen u niet tot Marie viel even stil. Bedoelt u een stoombuggy? Ze wierp een blik op Zim, die ondeugend grijnsde.


Iedere kei dreunde door de buggy, ondanks de rand van leer om de wielen. Marie hield een hand op haar hoed terwijl ze over de straat hobbelden met de snelheid van een paard in galop. Toen Erich het raam openduwde om de koetsier de bestemming te wijzen, sloeg een windvlaag hen in het gezicht. Het was oncomfortabel, krap en tegelijkertijd had ze nog nooit zo genoten van een rit. Onder haar dreunde het mechanisme dat hen over de straten stuwde. Ze kende de techniek van de buggy goed en toch was het de eerste keer dat ze erin reed. Om er een te bezitten moest je op zn minst de kleinzoon van een staalmagnaat zijn.

De buggy was te groot om ergens anders dan op de hoofdwegen te rijden, maar zelfs met de omweg zouden ze in minder dan geen tijd bij het theater zijn. De steeg met de schaars geklede vrouwen waren ze zo snel voorbij gereden, dat Marie niet had kunnen zien of het meisje met het litteken er nog stond. Waarom wilde ze dat weten? Of ze buiten kou leed zonder klant of binnen haar geld verdiende, Marie gunde het kind geen van beide. Het liefst sleepte ze het meisje en al haar lotgenoten haar werkplaats in, maar ze hadden zelf elke penning nodig. Voor hulpjes was nu geen plek.

Daar zijn we. Erich onderbrak haar overpeinzingen. De deur zwaaide open en hij sprong naar buiten. Zim klauterde de buggy uit, klopte Erich op de schouder en hobbelde naar de ingang. Marie bukte en pakte dankbaar Erichs uitgestoken hand uit.

Hartelijk dank, dat was een hele hulp. Ze sprong van de afstap en trok haar hand terug. Het is nog niet eens zeven uur.

Graag gedaan. Alles voor de kunst. Hij bleef staan voor het open portier. Over de kunst gesproken, mag ik u om een gunst vragen?


En hier gaat de ponskaart in, deze kant eerst. Marie wees op de smalle opening in Ludwigs zij. De metalen pop lag slap over haar schoot met de knopen van zijn kostuum open. Erich zat op zijn hurken voor haar en bekeek de kaart van dichtbij.

Dus alles staat op dat ene kaartje? Bewonderend raakte hij het metalen plaatje met een vinger aan.

De helft van alles.

Natuurlijk. Is dit de eerste akte?

Ze keek naar de kaart. Volgens mij is dit een oude voorstelling. Ja, hier staat het. Ze wees op de letters die in de rand gestanst waren, amper leesbaar zonder loep. Der Ritter ohne Schild. Dat was een van Ludwigs eerste stukken. Hij had zon prachtig kostuum, mijnheer.

Hij trok een wenkbrauw op. Je vergeet het weer.

Erich. Het klonk nog onwennig. Een blauwe mantel en een maliënkolder. We hebben ze vast nog ergens. Ze legde de pop voorzichtig neer en liep naar een van de kisten.

Speelde Elise toen ook al?

Ja, maar je zou haar niet herkend hebben. Ze viste een lichtblonde pruik onderuit de kist. Deze kleur droeg ze toen. We hebben er een heleboel.

Ook de kleur die jouw haar heeft?

Nee, dat ligt te dicht bij de kleur van messing. Dat is niet mooi op het toneel.

Ik vind het een mooie kleur. Het zou haar goed staan.

Marie boog zich diep over de kist toen ze de pruik terug legde, zodat hij haar wangen niet kon zien. Erich stond op en liep door de ruimte.

Ik ben bijna jaloers op je. Hij keek haar kant uit. Is er iets wat niet geweldig is aan het theater?

Marie haalde haar gezicht weer tussen de rekwisieten vandaan. Plankenkoorts? Ze blies een pluk haar uit haar gezicht en rolde met haar ogen. Ik ben altijd bang dat een van de mechanismen oververhit raakt tijdens een voorstelling.

Gebeurt dat echt?

Soms. Maar nee, het echte probleem is geld. We komen wel rond, maar vooruitgang kost zoveel.

Voor ze het wist, hurkte hij naast de kist en duwde hij de losse pluk achter haar oor. Jij wilt vooruit. Marie slikte toen hij haar aankeek. Kon ze zulke ogen namaken voor een speler? Dat groen met grijs. Zou het publiek ze mooi vinden? Zij kon er in ieder geval de hele middag naar kijken. Volgens mij zit je vol plannen, Marie. Zijn arm viel naar beneden, wat als een opluchting en een teleurstelling tegelijk voelde.

Lichter metaal, zei ze snel. Haar hart voelde alsof het nog over de straatstenen ratelde in een stoombuggy. Dan kunnen we langer aaneen spelen en zijn we minder tijd kwijt aan onderhoud. Iets dat niet roest en zichzelf smeert. Zoals

Zijn ogen werden groter. Je bedoelt

Aluminium. Ze zeiden het tegelijk en het bracht ze allebei tot zwijgen. Marie glimlachte. De schaduwen achter het toneel maakte alle kleuren om hen heen donker. Niet somber. Donker. In de schijnwerpers van de lichtbakken, niet meer dan een gordijn bij hen vandaan, leefde het mysterie van het toneel waar het publiek zo naar hunkerde. Achter de schermen verschool ze haar leven, waar ze Erich nu een blik in liet werpen. Waarom? Omdat hij metaal begreep, net als zij?

Mariechen.

Betrapt draaiden ze zich naar het gordijn. Zims wangen glommen en een vleug smeerolie gemengd met jenever kwam van hem af. Verroest, Mädel. Ben je de spelers nog niet aan het kleden?

Bijna, oom.

Dat is mijn schuld, ben ik bang. Erich sprong op en klopte Zim op de schouder. Ik kreeg een rondleiding door uw theaterimperium hier.

Ach, imperium Zims konen bolden nog verder op. We doen het wel een stuk beter dan die Britten.

Ik ben wel eens naar een voorstelling in Londen geweest, moet ik bekennen.

Ha, zei Zim. Mooi? Mysterieus misschien?

Mistig was het zeker.

Marie zag haar oom naar haar knipogen en grijnsde terug.

Stoom! Allemaal stoom, jongen.

Ze drijven hun spelers anders aan, zei Marie. Wat zoveel rook en stoom oplevert, dat zon beetje elk stuk zich afspeelt op de woeste hoogten.

Werkelijk? En u dan?

Dat kunnen we eigenlijk niet vertellen, zei Marie. Het geheim van de artiest blijft toch

Veren! brulde Zim en sloeg Erich op de schouder. Een grote veer in hun achterste en ze draaien een uur.

Niet zo geheim, kennelijk. Marie rolde met haar ogen.

Zelfs het orchestrion heeft er eentje, een loodzwaar kreng is het. Probeer het maar eens. Zim duwde Erich in de richting van de orkestbak. Kom, geef haar eens een zwieper.

Niet doen. Marie sprong over de rand en ging voor de mannen staan. Dan is hij niet uitgespeeld voor de voorstelling begint.

Spelbreker.

Misschien wil Herr Archenhart de voorstelling bekijken vanachter het gordijn, als u hem zo graag mee wil geven hoe het er aan toegaat? Ze keek naar Erich. Als je wilt, natuurlijk.


Niet slecht. Marie knikte naar Erich. Muziek van koperblazers steeg op uit de bovenkant van het mechaniek. Erich haalde een hand over zijn voorhoofd.

Het is inderdaad een zwaar kreng.

Sst. Ze legde een vinger op haar lippen en wees naar de zaal.

Oh ja, zei zijn mond zonder geluid te maken.

Ze was blij dat ze het stuk zo goed kende, anders had ze al haar taken achter het toneel niet kunnen uitvoeren met zijn ogen op haar gericht. Strijkers voegden zich bij de blazers en percussie begon zacht te roffelen toen de spelers het podium opliepen. Marie en Zim schoten heen en weer zonder een voetstap te laten horen. Voor zon zware man was Zim bijzonder lichtvoetig.

Marie rende van de ene naar de andere kant van het gordijn, verkleedde spelers en wisselde decors. Zim stond klaar met een oliespuit om iedere speler op het juiste moment flexibel te houden. Zodra het publiek zich in de pauze op bier of champagne stortte, legde Marie de poppen naast elkaar op hun zij.

Kan ik helpen?

Geen tijd, Erich. Ze keek op. Het spijt me, dit luistert erg nauw.

Hij stapte achteruit met geheven handen. Geen probleem, toneelmeester. Ze zag hem glimlachen.

Alleen het einde van de tweede akte gaf Marie even rust. Het was haar favoriete moment van de voorstelling, wanneer ze met een oog tegen een kier in het decor de scène bekeek waar ze $1s zomers zo hard aan had gewerkt. Officier Ludwig had eindelijk gravin Elises hart veroverd met een lied, waarop een kus volgde. Dan bracht Elise een hand naar het voorhoofd. De muziek uit de orkestbak zwol aan en een aria die alle dames in de zaal deed zuchten, barstte los.

Du, mein Herz, siehst nie wie ich den Hohn ertrug

Liebst du mich bis zu letzten Atemzug

Elise was nooit echter en menselijker geweest dan hier. Haar ponskaart gaf haar de zang, beweging en mimiek ineen, volmaakt op elkaar afgestemd. Marie leunde met haar hoofd tegen het decorstuk en blies opgelucht uit toen Ludwigs long het duet doorstond.

Prachtig, fluisterde Erich. Ik kan naar haar blijven kijken.

Ze keek opzij en zag zijn profiel. De punt van zijn neus was iets platgedrukt tegen het hout en hij ging net zo op in de scene als zij even daarvoor deed. In zijn nek krulde een lok haar, zacht en gebogen als een donsveertje.

Ik ken het gevoel.


Een toost. Erich trok een fles wijn tevoorschijn vanonder zijn jas. Op de grootste theatermakers van het keizerrijk.

Daar drink ik graag op. Zim trok drie glazen van de plank.

En als ik zo vrij mag zijn: op de toekomst. Met een luide plop trok Erich de kurk van de fles en schonk in.

Marie dronk en veegde met haar mouw over haar hals. Zweet en olie kleefden aan haar handen, haar haren en haar gezicht. Over een paar slokken zou ze zich er niet meer voor schamen. Wat voor toekomst?

Erich ging zitten en zette de fles met een klap op de grond.

Ik heb nagedacht over jullie onderneming. Jullie zijn de beste vaklui en er zijn zoveel technieken beschikbaar waarmee jullie iets onvergetelijks kunnen neerzetten.

Zim bromde vanachter zijn snor en wierp Marie een vermoeide blik toe.

Gaat dit weer over aluminium?

Marie keek naar Erich. Is dat zo?

Hij spreidde zijn armen. Dat is een detail. Jullie horen op te treden in Milaan, in Parijs.

Ik luister.

Wat jullie nodig hebben, zijn investeerders. Mensen met geld die het theater een warm hart toedragen. Of die hun geld willen gebruiken om te doen alsof.

Zim leegde zijn glas en kneep zijn ogen toe. Ken jij zulke mensen?

Van de eerste groep een paar. Van de tweede groep: meer dan genoeg. Het is enorm modisch om de Kunsten te steunen. Ze hebben het geld, ze willen het besteden. U moet alleen zorgen dat ze de juiste kant opkomen.

Jongen, wil jij ons daarmee helpen?

Marie sprong op. Het idee dat haar droom van spelers zonder roest en slijtage, van de kleinste mechanieken mogelijkheid werd, maakte haar duizeliger dan de wijn kon doen. Mijnheer Archenhart

Erich.

Erich, als je dat zou willen doen?

Voor jou doe ik alles, Marie. Ze voelde haar warmen wang worden en hij knipoogde naar haar oom. Als u me de brutaliteit vergeeft.

Verroest ja, daar drinken we op. Zim hief een fles en de krullen van zijn snor wezen omhoog alsof ze naar de hemel reikten.


De zaal had nooit eerder zo vol geld gezeten. Zim zweette nog meer dan op andere avonden en vulde het vochttekort aan met de inhoud van een metalen heupfles.

Hals- und Beinbruch, Marie. Zet je beste beentje voor.

Juni toonde geen genade met de toeschouwers en evenmin met de regisseurs. Zodra het publiek in de zaal zat, klapten honderden waaiers open. Het driftige wuiven deed Marie denken aan een korf vol kwade bijen. Op de eerste rij zat Erich. Hij knipoogde, alsof hij wist dat ze door haar kier in het decor spiekte. Ze haalde haar mouw over haar voorhoofd en bovenlip en beet op de stof toen ze dacht aan wat er op het spel stond. Zim had die ochtend een papier op tafel gegooid.

Een nieuwe werkplaats. Ik heb net het contract getekend.

Oom, dit is veel te duur.

Die Archenhart gaat het grote geld voor ons regelen. Voor je het weet hebben we niet meer genoeg aan die oude loods.

Maar

En nieuwe kostuums, we moeten nieuwe kostuums bestellen.

Vanavond moest de beste voorstelling worden die ze ooit op de planken gezet hadden. Ze kon dit, ze kon iedere maat van het stuk dromen. Marie worstelde zich door de eerste akte heen. Keer op keer controleerde ze de kostuums, de rekwisieten en de muziek. Met een zucht van opluchting zag ze het gordijn dichtschuiven.

Tijdens de pauze waren de glazen niet aan te slepen in de foyer van de schouwburg. Marie gunde zichzelf een paar slokken water voor ze de mannelijke poppen in uniform hees en aan de rechterkant van het toneel plaatste.

Oom? Het bleef stil aan de andere kant. Oom, bent u zover?

Er klonk gerommel en gestuiter van metaal op de houten planken. Verroest.

Moet ik helpen?

Nee, kind. Zim klonk alsof zijn kaak te zwaar was voor zijn gezichtsspieren. Verrekte oliespuit glijdt zo uit mijn handen. Niets aan de hand.

Marie slikte en schoof de Pickelhaube op Ludwigs hoofd nog wat rechter. Het komt goed, dreunde ze zichzelf in gedachten op. Alles komt goed en iedereen vindt de voorstelling zo geweldig als Erich. Erich en zijn gezicht waar ze zo makkelijk vanaf las wanneer hij verrast was of haar werk bewonderde.

De scène met alle soldaten en danseressen was de moeilijkste van allemaal. Meer dan een dozijn spelers dansten en draaiden langs elkaar met de armen gespreid en de kostuums wijd uitwaaierend. Marie beet op haar duimnagel. Nog vier maten, nog drie. Als twee metalen handen tegen elkaar sloegen, zouden de spelers uit balans raken en de anderen in hun val meeslepen. Wanneer de rokken in elkaar verstrikt raakten tijdens de danspassen Nog twee maten, een maat. De soldaten marcheerden van het podium, de vrouwen volgden met sierlijke sprongen. Ludwig en Elise bleven alleen achter. Vanuit de zaal klonken verrukte zuchten toen Elise eindelijk besefte wie haar aanbidder al die tijd geweest was. Ze opende haar armen en drukte Ludwig tegen zich aan voor een kus.

Het volle arsenaal aan strijkers van het orchestrion speelde de eerste noten van het liefdesduet. Nu al kwamen de eerste kanten zakdoeken tevoorschijn. Marie ademde diep in en zwaaide met gebalde vuisten in het donker waar niemand haar zag. Nog niet juichen, berispte ze zichzelf. Ludwigs long moest het houden. Het was geweldig. Nee, nog niet.

Langzaam liet Ludwig los en hij zakte op een knie. Elise opende haar mond en een loepzuivere noot die de luisteraar kippenvel bezorgde, rolde langs het metaal van haar keel de zaal in. Marie wist niet meer hoe vaak ze het lied al gehoord had, maar vanavond huiverde zelfs zij. Het duurde een paar maten voor ze besefte dat er iets niets klopte.

Ze ging op haar tenen staan en draaide haar oor naar het podium. Al maandenlang kon ze ieder woord van de aria dromen. Dit waren geen woorden.

Oeh, ei eh ie ie ie eeh oo eh-oe.

Iedere noot klopte nog steeds, maar het waren alleen klinkers die Elise produceerde. Marie gluurde naar het publiek. Een rij dames met de grijze haren opgestoken wiegden hun hoofd op de melodie, hun ogen half gesloten. Het duurde een maat of twee voor ze Erich zag fronsen en voorover zag leunen met zijn hoofd schuin.

Ie oe ie ie oe eh-uh ah-uh-oe.

Terwijl de muziek onverstoorbaar doorspeelde en de luchtzakken in Elises torso de juiste klanken door haar metalen keelbanden bliezen, zag Marie hoe de mond van haar speelster open bleef staan. Ze voelde haar maag samenknijpen alsof ze werd uitgewrongen en greep het decorstuk met sterrenhemel vast. Niet dit. Niet vanavond. Ze zat lang genoeg in het vak om plankenkoorts te herkennen wanneer ze het zag. De minuscule scharnieren in Elises gezicht waren uitgezet. Marie duwde haar nagels in haar handpalm. Als de mimiek eenmaal vastliep, was het een kwestie van tijd voor

Ie ie .kghie kghie kggg kggg.

Vanaf haar plek aan de zijkant rende Marie naar de achterkant van het podium. Zim stapte haar wankel tegemoet, alsof hij zijn evenwicht in een roeiboot probeerde te bewaren.

Oom, het gaat mis. Op zijn handen zaten grote olievlekken.

Ludwig bleef vol aanbidding glimlachen toen de keelraderen van zijn geliefde bezweken onder de hitte. Stemmen klonken op uit de zaal, verward en verontwaardigd.

Verroest, verroest, vloekte Meister Zim. Het gordijn, Mädel.

Onze voorstelling Ze drukte haar vuist tegen haar mond en haalde diep adem. Wat hadden ze voor keus? Met beide handen greep ze naar het touw en ging er met haar volle gewicht aan hangen. De toeschouwers riepen als een man hun verbazing uit.


Op haar knieën liet ze voor de zoveelste keer haar vingers over het gezicht glijden. De flinterdunne messing plaatjes in Elises wangen waren amper voelbaar. Waar haar vingertop bedekt had moeten zijn met een olielaagje toen ze hem optilde, voelde hij kurkdroog.

Waarom nou, lieveling? Ze boog voorover en legde haar voorhoofd tegen dat van de pop.

Haar blik viel op de plas aan Zims kant van podium. De plek glom zo vettig als Elises gezicht had moeten doen. De gevallen oliespuit. Zim was te dronken geweest om de spelers goed te smeren tijdens de pauze. Op veel avonden ging dat goed, zolang Marie het na de voorstelling maar deed. Op koude avonden. Ze wilde boos zijn, schreeuwen tegen haar oom en zijn verdomde drankflessen kapot smijten op de klinkers in de steeg. Als ze wist waar hij was. Nadat de muziek zweeg was Zim het podium op gestommeld, had met dubbele tong het publiek zijn excuses aangeboden om vervolgens de deur uit te lopen. Ze had hem niet meer gezien. Zelfs als ze zich niet te moe had gevoeld om zelfs maar op te staan, kon ze hem niet uitfoeteren. Het hielp toch niets meer.

Marie? Erich was haar de coulissen in gevolgd.

Ze keek niet op. Wat moest hij denken als hij haar zo zag, de mislukte poppenspeelster? Hij hurkte voor haar neer en ze staarde naar zijn enkels, haar gezicht nog steeds tegen dat van Elise.

Laat me met rust, alsjeblieft.

Ach Marie, het spijt me zo. De volgende keer

Met een ruk tilde ze haar hoofd op. Welke volgende keer? We hadden een kans en die hebben we verprutst.

Hij legde een hand op de hare. Het is niet wat we gehoopt hadden. Niemand had dit kunnen voorzien.

Het is een ramp. Haar neus voelde verstopt en haar ogen prikten.

Hij schudde zijn hoofd en haalde een zakdoek uit zijn jas. We hebben die lui niet nodig. We vinden er wel iets op. Zacht haalde hij de doek over haar wang.

Nu gaat het jaren duren voor ze weer willen investeren, riep ze. De teleurstelling brandde zuur in haar keel. Ze zag het contract voor de nieuwe werkplaats liggen en kreunde. Minstens tien jaar. Wie weet waar anderen in die tijd mee komen?

Maak je daar nu geen zorgen over, Marie. Eric nam Elise uit haar armen en keek een moment op de speelster neer voor hij haar voorzichtig op de vloer legde. Hij pakte Maries hand en trok haar overeind. Er is nog zoveel meer dan het theater.

Is dat zo? De teleurstelling zakte naar haar maag en bleef daar liggen als een steen op de bodem van een meer.

We hebben elkaar.

Elkaar? Ze liet zijn woorden inwerken en keek op. Meen je dat?

Een meisje als jij heb ik nog nooit ontmoet. Slim, gedreven en betoverend. Je zou me heel gelukkig maken

Wacht. Ze stak een hand op. Niets zeggen waar je grote staalfamilie het eerst mee eens moet zijn. Eén teleurstelling op een avond was meer dan genoeg.

Hij schoof zijn vingers door die van haar geheven hand. Die weten allang dat ik uit ander hout gesneden ben dan de grote erfgenaam. Ze zag het groen van zijn ogen toen hij voorover leunde.

Ik blijf in het theater werken, zei ze snel. Altijd.

Hij lachte. Mijn Marie, de toneelmeester. Waag het niet te stoppen. Langzaam trok hij haar dichterbij. Over een week is het speelseizoen afgelopen. Dan kan ik met je oom praten, als je het goed vindt.

Tien jaren waren door te komen als iemand haar steunde. Ze gaf niet op en ze was niet alleen.

Ik vind het goed.


Marie telde de munten uit voor alle kostuums. Zodra alle olievlekken eruit geboend waren, kon ze ze opbergen voor de zomer. De wasvrouw veegde het geld van de toonbank met rode vingers vol eelt en kloven.

Morgenmiddag. Je boft dat het rustig is.

Marie stapte naar buiten en voelde de zon op haar gezicht. Feller dan de beste toneellamp leek hij dwars door haar heen te schijnen. Ze had altijd van het donker gehouden, haar plek in de schaduw achter het gordijn. Het zwarte moment van Elises plankenkoorts was voorbij en overal waar ze nu kwam, leek het lichter te worden. Ieder moment van de dag speelden strijkers in haar hoofd een heel eigen aria. Haar eigen duet. Zelfs iets simpels als de wasserij hielp haar. Geen uur in de rij wachten, maar terug naar Erich.

Ze liep de werkplaats binnen en stokte midden in een pas. Ze nam het tafereel in zich op zonder het te geloven. Messingkleurige armen strengelden zich om Erichs rug. Zijn armen waren zichtbaar tot de ellebogen, waarna ze verdwenen onder Elises jurk. Al het licht smolt weg, van de randen van haar blikveld naar het schouwspel dat zich voor haar afspeelde. Het was alsof ze door een toneelkijker staarde naar de laatste scène ter wereld waar ze ooit toeschouwer van had willen zijn.

Elises lijfje hing open aan de zijkant. Marie herkende de ponskaart die uit haar zijkant stak. Het was het tweede deel van de tweede akte, waarin Elise zich eindelijk overgaf aan Ludwigs avances. Erich Archenhart wentelde zich in de liefde die voor Ludwig bedoeld was, nee, in de liefde die zij zelf gaatje voor gaatje had uitgestanst. Hoe graag Marie ook wilde wegkijken, haar ogen weigerden dienst alsof ze vastgeroest waren. Ze had nooit beseft hoe lang de kus duurde. Haar kaken klemden op elkaar. Alleen haar handen gehoorzaamden nog. Ze gooide de deur achter zich dicht.

Erich draaide zich om. Marie! Ik

Elise reikte met haar hand naar haar voorhoofd. De luchtzakken in haar borstkas vulden zich.

Du, mein Herz, siehst nie wie Met twee stappen was Marie bij haar en rukte de pin uit haar rug. Ze smeet hem voor zijn voeten op de grond.

Je maakte mij het hof. Ik dacht dat je om mij Het woord bleef steken en ze voelde zich misselijk worden.

Dat doe ik ook! Ik vind dat je een fantastische vrouw bent. Dit met Elise elke man bewondert haar.

Maar ze is niet echt. Ik ben echt.

Vrouwen begrijpen zoiets niet, Marie. Elise is een droom. Een fantasie. Alle mannen uit je publiek denken er zo over.

Alle mannen.

Alle mannen die fatsoenlijk genoeg zijn om van jonge meisjes in stegen af te blijven.

Tranen van woede sprongen in haar ogen. Ze is mijn Haar moeder. Haar zuster.

Jouw creatie, natuurlijk. Het spijt me, Marie. Dit was niet discreet.

Discreet? Haar stem klonk hees en nog paste al haar verontwaardiging niet in het woord. Je vindt dat je fout zit omdat ik je zag?

Vergeef me, Marie.

Ga weg. Haar borst voelde ineens krap, alsof haar eigen longen van metaal waren. Nu.


Frau Zim?

Marie sloot de knopen op haar hals. Het ivoor stak bleek af bij het groen van de zijde. Duur maar degelijk. Ze draaide zich van de spiegel naar het meisje met het litteken op haar lip.

Ja, Mädel?

Alles staat klaar.

Ze keek op het uurwerk dat de halve wand in beslag nam. Vier uur. Goed op tijd.

Naar huis dan jullie, allemaal.

Het meisje glipte door de deuropening. Marie had nog zeker drie uur voor de eerste gasten arriveerden. Ze liep naar beneden en inspecteerde de salon. Alle poppen zaten op hun plek op de sofas en divans. De ruimte leek in niets meer op de werkplaats waar Zim haar mee had opgescheept op de dag van de mislukte voorstelling. Ze had er een bestemming voor gevonden die haar veel meer opleverde. Het orchestrion stond klaar met muziek die perfect was voor een avond vermaak. Terwijl achter de zware gordijnen de ijssterren op de ramen stonden, hielden koperen buizen de ruimte en de kamers erachter warm. Warm genoeg om je uit te kleden. Deze Mechaniertenes konden tegen een stootje.

Zodra het ijs smolt, zou ze weer gaan werken aan hun volgende stuk. Parijs, dacht ze, de opera. Hun opvoeringen werden tot de beste van Europa gerekend, sinds spelers vol aluminium de plankenkoorts buiten de deur hielden.

Erich had woord gehouden en stuurde mannen door naar de salon die, net als hij, de kunsten een warm hart toedroegen. Goed, niet zozeer hun hart. Erich had gelijk gehad: hij was niet de enige man die Elise bewonderde. In de kussens rustten Elises replicas die alleen door haar makers van de echte speelster te onderscheiden waren. Al winters lang stak Marie het geld van de toegangsprijzen in haar nieuwe producties.

Ze glimlachte toen ze de eerste stoombuggy hoorde. De voorstelling kon beginnen.


Cornelie Moolhuizen hield als kind al van schrijven, fantaseren en toneelspelen, maar legde de pen aan de kant om als serieuze volwassene te gaan studeren en werken. Gelukkig werd dat archeologie, wat haast vanzelf goede fictie opleverde. Zo kroop het schrijven terug in haar leven. Toen ze in aanraking kwam met fantasy en de wondere wereld van genrewedstrijden, ging ze ervoor en plaatste ze zichzelf in de finales van de Harland Awards, Fantastels en Fantasystrijd Brugge. Het verhaal Plankenkoorts werd derde in de 2016 editie van de Harland Awards. Cornelie woont in Amersfoort met haar man, die ook niet vies is van het fantastisch genre, en hun dochter.

Vonk is een blog met verhalen, recensies, nieuws en opinies uit en over Nederlandstalige fantasy, sciencefiction en horror. Heb je vragen of opmerkingen, neem dan contact op via mail of Twitter.
Meer informatie over Vonk, privacy en recensies.

Redactie: Tom Kruijsen
Mail: tom@vonkfantasy.nl

Volg Vonk:
@vonkfantasy
vonkfantasy

Verhalen: magazine@vonkfantasy.nl

Je kunt Vonk steunen via Patreon. Al vanaf $1 per maand steun je dit blog en de schrijvers van de verhalen. Deze mensen gingen je voor en daarvoor zijn we erg dankbaar.

Ben je schrijver? Lees hier alles over het inzenden van je verhaal voor Vonk Magazine.