Vorige week schreef Johan Klein Haneveld een essay op Fantasize over zijn visie op de Nederlandstalige fantastische genres. Hij is overwegend optimistisch en ik kan me daar goed in vinden. Hij identificeert ook twee punten waarop het volgens hem beter kan: professionaliteit en originaliteit. Met het punt professionaliteit ben ik het helemaal eens. Op originaliteit heb ik een iets andere kijk.

Ik wil beginnen met zeggen dat ik ontzettend veel respect heb voor Johan Klein Haneveld en de passie waarmee hij zich inzet voor het genre. Met dit stuk wil ik dus zeker niet beweren dat wat hij zegt nergens op slaat, ik snap zijn punt wel. Het is volgens mij echter wel een eigenschap van een gezonde community dat er ruimte is om van mening te verschillen. In dit geval over originaliteit. Dat is namelijk iets wat mij betreft iets waar we geen prioriteit aan moeten geven, dat is iets dat we moeten laten ontstaan.

Als je twee boeken voor mij neerlegt en de een is volstrekt origineel, maar rammelt aan alle kanten en de ander is goed geschreven maar gaat niet voorbij de clichés, dan zal ik meer genieten van het tweede boek. Een origineel verhaal is mooi, maar als het boek als geheel niet goed te pruimen is, dan komt dat niet over. Dat is eerder zonde van het idee dat eraan ten grondslag ligt. Een goed voorbeeld is voor mij de Zwijgende Aarde serie (waar Johan Klein Haneveld zelf aan meeschreef), waarin de setting op zich geen dingen bevat die we niet eerder gezien hebben (kolonisatie van ons zonnestelsel), maar het is goed uitgewerkt en dat maakt het een interessante serie.

In zijn essay legt Johan Klein Haneveld de nadruk op originaliteit in de setting. Hij geeft aan dat draken, elfen en een middeleeuwse wereld intussen zo vaak gedaan zijn. Toch zijn dit vaak boeken die nog erg populair zijn en ook grote namen als Robin Hobb en George R. R. Martin schreven boeken waarin draken een grote rol spelen. Originaliteit is dus voor veel mensen niet waar ze naar op zoek zijn. Bovendien wil het feit dat je een trope gebruikt niet zeggen dat je verhaal op andere vlakken niet origineel kan zijn.

Originaliteit ontstaat vanuit de dialoog die gaande is tussen verhalen

Is originaliteit dan niet belangrijk? Dat wil ik ook weer niet zeggen. De fantastische genres bestaan immers bij de gratie van het ontdekken van nieuwe werelden. Toch denk ik dat originaliteit niet zomaar op komt zetten. Het ontstaat vanuit de dialoog die gaande is tussen verhalen binnen en buiten het genre. Kijk naar de voorbeelden die Johan Klein Haneveld noemt: subgenres als Grimdark en New Weird en auteurs als N.K. Jemisin. Het zijn allemaal reacties op wat daarvoor kwam.

Laten we wat meer inzoomen op het voorbeeld van N.K. Jemisin. Zij is niet de meest gelauwerde genreschrijver van de laatste tijd omdat ze zo origineel is. Dat is ze omdat ze geweldig schrijft. Daarnaast heeft Jemisin een bijzondere invalshoek. Die komt naar mijn idee niet voort uit een drang om origineel te zijn, die komt voort uit haar eigen leven. Sterker nog, haar boek The City We Became bevat veel verwijzingen naar Lovecraft en is in die zin dus nadrukkelijk niet origineel. Jemisin doet dat om Lovecraft en al het nare dat aan hem kleeft buitenspel te zetten en eigent zich zijn mythologie toe. Dat doet ze op een manier die ik heel elegant vind. Op die manier laat ze juist zien hoe belangrijk de wisselwerking is binnen de fantastische genres.

Het probleem voor ons Nederlandstalige schrijvers is dat die dialoog nog niet zo uitgebreid gevoerd kan worden. Waar kunnen we dan wel op reageren? Op het genre in het buitenland. Dan is het juist interessant om een geluid te vinden dat past bij onze unieke positie. Welke thema's zijn voor ons belangrijk die dat in het Engelse taalgebied niet zijn? Denk bijvoorbeeld aan onze kant van de Brexit: een oude supermacht die zich afsplitst van een samenwerkingsverband en hoe wij daar als handelsland mee om moeten gaan. Dat klink als een prima basis voor een hele reeks verhalen, zowel fantasy als sciencefiction. Om terug te komen op de Zwijgende Aarde: ook al is de setting niet per se origineel, het heeft wel andere originele aspecten. De op de Lage Landen gerichte invalshoek is nou juist het originele aspect in die serie waar ik het meest van geniet.

Wat belangrijk is aan een goed boek blijft natuurlijk een kwestie van smaak. Als jij niet over draken wilt lezen, is dat jouw goed recht. Het is geweldig om een divers aanbod van boeken binnen het genre te hebben. Zolang we in Nederland vooral nog aan het opbouwen zijn, zou ik het liefste zien dat de nadruk ligt op kwaliteit en dat originaliteit ontstaat in de dialoog die daardoor op gang komt. Als we dan uiteindelijk kunnen genieten van boeken die én origineel én steengoed zijn, dan zijn we allemaal winnaars.


Foto door Chela B. op Unsplash